Το Κριάτσι είναι ένα πανέμορφο ορεινό χωριό με θέα στον παραπόταμο του Εύηνου, τον Φίδαρη, και βρίσκεται στις πλαγιές των πανέμορφων Βαρδουσίων, πραγματικά ανάμεσα στα υπέροχα έλατα. Η ονομασία «Κριάτσιον» πιθανότατα να έχει βλάχικη προέλευση και να σημαίνει “δημιούργημα” ή “κορυφή” ή “ράχη”. Το Κριάτσι είναι χτισμένο σε υψόμετρο 1250μ. και καταλαμβάνει ως προς το υψόμετρο, την 22η θέση πανελλαδικά, και την 1η θέση στην Στερεά Ελλάδα, σύμφωνα με το σχετικό Κατάλογο ελληνικών ορεινών χωριών της Βικιπαίδεια. Στον ίδιο κατάλογο που περιλαμβάνει χωριά πάνω από 1000μ υψόμετρο, μπορούμε να συνατήσουμε το Ψηλό Χωριό στην 44η θέση με 1190μ., την Αρτοτίνα στην 48η με 1180μ. και την Κερασιά στην 49η με 1170μ.
Λίγο πριν φτάσει ο επισκέπτης στο χωριό μας, θα περάσει από το πανέμορφο εκκλησάκι της Παναγίας. Με την άφιξη στο κέντρο του χωριού, αντικρίζει τον ενοριακό ναό του Αγίου Νικολάου και την όμορφη πλατεία μας με τον επιβλητικό και ιστορικό πλάτανο που φυτεύτηκε από τον συγχωριανό μας Λάμπρο Ραμαντάνη, πριν φύγει για τον πόλεμο στην Μικρά Ασία όπου και θυσιάστηκε για το έθνος μας. Στην σκιά του πλατάνου μας, που αποτελεί το σημείο δράσης όλου του χωρίου μας, ο επισκέπτης μπορεί να θαυμάσει την υπέροχη θέα προς τα κατάμεστα με έλατα βουνά της Ναυπακτίας.
Ιστορικά και Αρχιτεκτονικά να αναφέρουμε ότι εδώ συναντάται το μοναδικό και αξιοπρόσεκτο από δομικής απόψεως οικοδομικό σύμπλεγμα πέντε λιθόκτιστων σπιτιών σε σχήμα Ζ με κοινή ριχτή στέγη από πλάκες σχιστόλιθου, και τα πέντε σπίτια συνδέονται μεταξύ τους με υπόγειο διάδρομο. Βόρεια και βορειοδυτικά του χωριού έχουν επισημανθεί ερείπια οχύρωσης και αρχαίων κτιρίων.
Το 1971, ιδρύεται ο πολιτιστικός σύλλογος Κριατσιωτών Δωρίδος «Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ». Ο πολιτιστικός μας σύλλογος έχει ως στόχο μέσα από την δράση του, τη συντήρηση και την ενίσχυση της αγάπης και της φροντίδας για τον τόπο μας, όλων των συγχωριανών μας και των νεότερων μελών των οικογενειών τους, καθώς και την καλλιέργεια αγάπης για την φύση και το βουνό όλων των φίλων του Συλλόγου. Με γνώμονα αυτόν τον στόχο, το Δ.Σ. του πολιτιστικού συλλόγου οργανώνει διάφορες εκδηλώσεις και δράσεις, είτε αυτόνομα είτε σε συνεργασία με γειτονικά χωριά. Μέσω των εκδηλώσεων αυτών αποκτούμε κοινές εμπειρίες με αναφορά τα πανέμορφα ορεινά χωριά της Φωκίδας.
Ο επισκέπτης μπορεί να πιεί τον καφέ του και να φάει το μεζέ του φυσικά πίνοντας τσίπουρο στην πλατεία του χωριού μας με τη συντροφιά των συγχωριανών μας. Η φιλοξενία για φαγητό και διαμονή, προσφέρεται από τα μέλη του Δ.Σ. του πολιτιστικού συλλόγου του χωριού, έπειτα από σχετική επικοινωνία, καθώς όλοι οι επισκέπτες είναι ευπρόσδεκτοι στο χωριό μας και τους υποδεχόμαστε με ιδιαίτερη χαρά.
Τέλος, το Κριάτσι (Δημοτική Κοινότητα Κριατσίου – Δημοτική Ενότητα Βαρδουσίων), ανήκει στον Δήμο Δωρίδος της Περιφερειακής Ενότητας Φωκίδας που βρίσκεται στην Περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας, σύμφωνα με τη διοικητική διαίρεση της Ελλάδας όπως διαμορφώθηκε με το “Πρόγραμμα Καλλικράτης”. Η επίσημη ονομασία είναι “το Κριάτσιον”. Έδρα του Δήμου είναι το Λιδωρίκι και ανήκει στο γεωγραφικό διαμέρισμα Στερεάς Ελλάδας. Κατά την προηγούμενη διοικητική διαίρεση της Ελλάδας με το “Σχέδιο Καποδίστριας”, μέχρι το 2010, το Κριάτσι ανήκε στο Τοπικό Διαμέρισμα Κριατσίου, του πρώην Δήμου Βαρδουσίων του Νομού Φωκίδας. Ο πληθυσμός του σύμφωνα με την απογραφή του 2021 είναι 57 κάτοικοι (το 2011 είχαν απογραφεί 43 κάτοικοι).
| Απογραφή | 1961 | 1971 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Δημοτική Κοινότητα Κριατσίου | 80 | 32 | 42 | 70 | 82 | 43 | 57 |
| Δημοτική Ενότητα Βαρδουσίων | 970 | ||||||
| Δήμος Δωρίδος | 12.034 | ||||||
| Περιφερειακή Ενότητα Φωκίδας | 36.199 | ||||||
| Περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας | 508.254 |
Με διάταγμα του Όθωνα [ΦΕΚ 16 – 06/04/1833], Ελλάδα χωρίζεται διοικητικά σε δέκα νομούς, ένας από τους οποίους είναι και ο νομός “Φωκίδος και Λοκρίδος” με πρωτεύουσα τα Σάλωνα. Μία από τις επαρχίες του νομού είναι η επαρχία Δωρίδας με πρωτεύουσα το “Λιδωρίκιον”.
Κατά το διάστημα 1836-1869, η επαρχία Δωρίδας αποτελείται από τέσσερις δήμους:
— Αιγιτίου με πρωτεύουσα το Λιδωρίκι.
— Κροκυλείου με χειμερινή πρωτεύουσα τους Πενταγιούς και θερινή την Αρτοτίνα και τα χωριά Αγλαβίστα, Δρεστενά, Παλιοκάτουνο, Αβορίτι, Βλαχοβούνι, Κερασιά, Κουπάκι, Ζοργιάνο, Αλποχώρι, Ιτιά, Νούτσουμπρο, Κριάτσι, Σουρούστι, Κοστάριτσα, Βοστινίτσα και το διαλυμένο πια, μοναστήρι του Προδρόμου.
— Ποτιδανίας με πρωτεύουσα το Άνω Παλαιοξάρι.
— Τολοφώνος με πρωτεύουσα τη Βιτρινίτσα.
Με διάταγμα του Όθωνα [ΦΕΚ 16 – 06/04/1833], Ελλάδα χωρίζεται διοικητικά σε δέκα νομούς, ένας από τους οποίους είναι και ο νομός “Φωκίδος και Λοκρίδος” με πρωτεύουσα τα Σάλωνα. Μία από τις επαρχίες του νομού είναι η επαρχία Δωρίδας με πρωτεύουσα το “Λιδωρίκιον”.
Κατά το διάστημα 1836-1869, η επαρχία Δωρίδας αποτελείται από τέσσερις δήμους:
— Αιγιτίου με πρωτεύουσα το Λιδωρίκι.
— Κροκυλείου με χειμερινή πρωτεύουσα τους Πενταγιούς και θερινή την Αρτοτίνα και τα χωριά Αγλαβίστα, Δρεστενά, Παλιοκάτουνο, Αβορίτι, Βλαχοβούνι, Κερασιά, Κουπάκι, Ζοργιάνο, Αλποχώρι, Ιτιά, Νούτσουμπρο, Κριάτσι, Σουρούστι, Κοστάριτσα, Βοστινίτσα και το διαλυμένο πια, μοναστήρι του Προδρόμου.
— Ποτιδανίας με πρωτεύουσα το Άνω Παλαιοξάρι.
— Τολοφώνος με πρωτεύουσα τη Βιτρινίτσα.
Με νόμο του 1912 καταργήθηκαν οι παραπάνω δήμοι και συστάθηκαν κοινότητες.
Σύμφωνα με το “Σχέδιο Καποδίστριας” (Ν. 2539/1997) έγινε συνένωση κοινοτήτων σε μεγαλύτερους δήμους με σκοπό τη βελτιστοποίηση της δημόσιας διοίκησης στο επίπεδο της τοπικής αυτοδιοίκησης. Περιλάμβανε τους δήμους Βαρδουσίων, Ευπαλίου, Λιδωρικίου και Τολοφώνος. Η διοικητική διαίρεση που προέκυψε με το νόμο αυτό ίσχυσε μέχρι το τέλος του 2010, οπότε και αντικαταστάθηκε από τη νέα διοικητική διαίρεση που προβλέπει το “Πρόγραμμα Καλλικράτης”. Ο σημερινός Δήμος Δωρίδος που συστάθηκε με το “Πρόγραμμα Καλλικράτης” (Ν. 3852/2010) προέκυψε από την συνένωση των προϋπαρχόντων δήμων Βαρδουσίων, Ευπαλίου, Λιδωρικίου και Τολοφώνος. Αντιστοιχεί επακριβώς στην παλαιότερη Επαρχία Δωρίδας.
Ο οικισμός αποσπάσθηκε στο νομό Φωκίδας από το νομό Φθιώτιδος και Φωκίδος.
Τα περισσότερα χωριά στην επαρχία της Δωρίδας είχαν διαφορετικά ονόματα παλιότερα – οι ηλικωμένοι ακόμα τα αποκαλούν με τα παλιά ονόματα.
Το Κριάτσι, όπως και μερικά ακόμα, διατήρησε το όνομα που είχε δίχως αλλαγή.
| Παλιά ονομασία | Νέα ονομασία | Έτος μεταβολής |
|---|---|---|
| Αγλαβίστα | Περιβόλι | 1959 |
| Άνω Παλαιοξάρι | Ποτιδανία | 1940 |
| Βελενίκος | Ελαία | 1955 |
| Βελούχοβο | Κάλλιο | 1916 |
| Βιτρινίτσα | Τολοφώνα | 1927 |
| Βλαχοκάτουνο | Τρίκορφο | 1930 |
| Βοστινίτσα | Δάφνος | 1927 |
| Γκουμαίοι | Φιλοθέη | 1959 |
| Γρανίτσα | Διακόπι | 1927 |
| Δρεστενά | Τρίστενο | 1928 |
| Καγκέλες | Πηγή | 1959 |
| Καρδάρα | Δροσάτο | 1959 |
| Καρούτια | Πύργος | 1959 |
| Κάτω Παλαιοξάρι | Παλαιοξάρι | 1959 |
| Κίσσελη | Λεμονιά | 1928 |
| Κωστάριτσα | Διχώρι | 1927 |
| Λεμονιά | Πάνορμος | 1931 |
| Λούτσοβος | Κόκκινο | 1930 |
| Λυκοχώρι | Τείχιο | 1929 |
| Μάκρυσι | Μακρυνή | 1927 |
| Μαραζά | Ροδοδάφνη | 1928 |
| Μαυρογιάννης | Λεύκα | 1902 |
| Νούτσομπρος | Ψηλό Χωριό | 1927 |
| Ντουβιά | Άγιος Σπυρίδων | 1959 |
| Ξυλογαϊδάρα | Καλλιθέα | 1901 |
| Ομέρ Εφένδης | Καστράκι | 1927 |
| Παλαιοκάτουνο | Κροκύλειο | 1915 |
| Παλαιόχανο | Πευκάκι | 1959 |
| Πλέσσα | Αμυγδαλιά | 1927 |
| Πύρινο | Αιγίτιο | 1928 |
| Ροδοδάφνη | Δαφνοχώρι | 1933 |
| Σεβεδίκος | Δωρικό | 1959 |
| Σουλέ | Ευπάλιο | 1907 |
| Σουρούστι | Κερασιά | 1928 |
| Στρούζα | Πύρινος | 1927 |
| Τολοφών | Ερατεινή | 1901 |
| Χάνια Στενού | Στενό | 1959 |
| Χασάν Αγάς | Άγιος Πολύκαρπος | 1927 |
https://www.pageglimpse.com/kriatsi.weebly.com
https://www.statistics.gr/documents/20181/17286366/APOF_APOT_MON_DHM_KOIN.pdf
https://el.wikipedia.org/wiki/Κατάλογος_ελληνικών_ορεινών_χωριών
https://polidorikiou.blogspot.gr/2009/03/1851.html
https://buk.gr/el/poli-perioxi/kriatsi
https://www.eetaa.gr:8080/metaboles/show_metaboles_oik.jsp?toponymio_code=14144
https://greece.terrabook.com/phocis/el/page/kriatsi
https://www.lithoksou.net/p/metonomasies-ton-oikismon-tis-stereas